Hayat Üçgeni Nasıl Olmalı? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir Değerlendirme
Hepimiz hayatın içinde farklı deneyimler yaşıyoruz, ama bu deneyimler her zaman aynı değil. Toplumda farklı grupların, sınıfların ve kimliklerin kendi yaşamlarına şekil verdiği bir dünyada, “Hayat üçgeni nasıl olmalı?” sorusu da giderek daha önemli bir hale geliyor. Çünkü her bireyin, her toplumun hayatı aynı şekilde şekillenmiyor. Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi kavramlar, bu üçgenin farklı köşelerinde farklı biçimlerde yer alıyor. Peki, hayat üçgeni nasıl olmalı, gerçekten de eşit mi? Şu anda İstanbul’da, hem bir sivil toplum kuruluşunda çalışan bir genç yetişkin olarak, sokakta, toplu taşımada ve işyerinde gördüğüm sahnelerle bu soruya cevap aramaya çalışıyorum.
Hayat Üçgeni: Toplumsal Cinsiyet ve Çeşitlilik Perspektifinden
İstanbul’da yaşamak demek, sürekli farklı insanlar, farklı yaşam biçimleri ve farklı bakış açılarıyla karşılaşmak demek. Toplumda var olan toplumsal cinsiyet rollerinin, kadınları, erkekleri, LGBTQ+ bireylerini ve tüm diğer kimlikleri nasıl etkilediğini sıkça gözlemliyorum. Özellikle toplu taşımada yaşadığım bir anı örnek vereyim:
Bir sabah metrobüste, saat 8:30 civarı, yoğunluk oldukça fazla. Bir kadının, tıpkı başka bir kadının da yaptığı gibi, sıkışık alanda kendini koruma refleksiyle bir adım geriye çekildiğini gördüm. Ama aynı kişi, yanındaki adamla karşılaştığında, o adam “Ne yapıyorsun? Yer yok, şurada dur,” dedi. Kadın biraz daha geri çekildi ve ortamda bir gerilim oluştu. Kadın, ‘alanını’ savunmaya çalışırken erkek, toplumsal normlara dayanarak o ‘yer’i ona ait gördü. Bu kadar basit ve kısa bir olay, aslında toplumsal cinsiyet rollerinin, kişilerin hayat üçgeni içindeki yerini nasıl belirlediğini gösteriyor.
Kadınlar, toplumsal hayatta fiziksel ve psikolojik alanlarında sürekli bir daralma hissediyorlar. Oysa erkeklerin, güvenli alanlar yaratabilmesi toplumsal cinsiyet rollerinin, özellikle de maskülenliğin nasıl yapılandığını gösteriyor. Birinin “Hayat üçgeni nasıl olmalı?” sorusunu yanıtlamak için önce cinsiyetin ve toplumsal normların bu üçgeni nasıl şekillendirdiğine bakmak gerek.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet: Yaşam Alanları ve Erişim Hakkı
Toplumsal cinsiyet rollerinin yanı sıra, çeşitliliği de göz önünde bulundurmak, hayat üçgeninin nasıl şekillendiğini anlamada çok önemli. Farklı etnik kimlikler, inançlar, engellilik durumu ve sınıf farklılıkları, her bireyin dünyaya bakış açısını ve hayatını şekillendiriyor. Bir gün Beyoğlu’nda yürürken, engelli bir bireyin kaldırımlarda karşılaştığı zorlukları gözlemlemiştim. Kaldırımların hemen hemen her biri, engelli erişimine uygun değildi. Engelli bireylerin şehirde nasıl yaşadığını, sokakta, ulaşımda karşılaştıkları zorlukları daha net anlamama yardımcı oldu. Bu durum, hayat üçgeni içinde sosyal adaletin nasıl işlediğine dair önemli bir soruyu gündeme getiriyor.
Erişilebilirlik sadece fiziksel bir engel değil, sosyal ve ekonomik engelleri de beraberinde getiriyor. Zengin ve fakir mahalleler arasındaki ayrım, eğitim ve sağlık gibi alanlarda erişim eşitsizlikleri, hayatın üçgenine farklı boyutlar katıyor. Mesela, Beylikdüzü’nde yaşayan bir genç ile, Kadıköy’de yaşayan bir gencin eğitim olanakları arasındaki farkı göz önünde bulundurun. Birinin sahip olduğu imkânlarla, diğerinin yaşadığı zorluklar arasında dev bir uçurum var. Bu uçurum, bu kişilerin hayat üçgenini farklı şekillerde inşa etmelerine neden oluyor.
Çeşitliliğin ve sosyal adaletin hayat üçgeninde nasıl yer bulduğuna dair bir başka örnek de işyerlerinde karşımıza çıkıyor. Yıllardır sosyal hizmetler sektöründe çalışan biri olarak, işyerlerinde sıklıkla cinsiyet ve sınıf ayrımlarına şahit oluyorum. Aynı pozisyonda çalışan iki kişinin, biri erkek, biri kadın, olabiliyor. Erkek daha rahat ve özgürce işinde ilerlerken, kadın sürekli olarak “yetersiz” ya da “fazla duygusal” damgasını yiyor. Ya da LGBTQ+ bireyleri, işyerlerinde açılma konusunda daha fazla korku yaşıyor. Böylece, hayat üçgenindeki ‘yerini’ bulmaya çalışan insanlar, farklı kimliklerle bu üçgenin içinde sıkışıp kalabiliyorlar. Bu türden farklar, sosyal adaletin eksikliğinin ve toplumsal eşitsizliğin birer yansımasıdır.
Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Adalet Üzerine Kendi Deneyimlerim
Birçok sivil toplum projesine katıldım ve farklı sosyal grupların hayat üçgenini nasıl şekillendirdiğini, bu üçgenin ne kadar çarpık olduğunu anlamaya çalıştım. Özellikle kadınlarla yaptığım sohbetlerde, onların “yer” bulma çabalarının ne kadar zorlayıcı olduğunu fark ettim. Bir kadın, bir işyerinde terfi edebilmek için bazen sadece işini değil, kişisel hayatını da gözden geçirmek zorunda kalabiliyor. “Hayatımda neler oluyor?” sorusuna bir kadın olarak cevap verirken, yalnızca “Hayat”ı değil, toplumsal cinsiyetin, ailenin, toplumun ve çevrenin onu nasıl şekillendirdiğini de göz önünde bulundurmak zorunda kalıyor.
Çeşitliliğin hayat üçgenine nasıl dahil olduğu konusunda ise farklı yaş gruplarıyla yaptığım çalışmalardan çıkarımlarım oldu. Gençler ve yaşlılar, farklı bakış açılarına sahip olsalar da aslında aynı hayat üçgenine dahil oluyorlar. Gençler, daha fazla fırsata sahip olmalarına rağmen sosyal güvenceden mahrumken, yaşlılar çoğunlukla hayatlarını yalnız ve çoğu zaman korunmasız geçiriyorlar.
Sonuç: Hayat Üçgeni Nasıl Olmalı?
Hayat üçgeninin ideal şekli, eşitlikçi, erişilebilir ve adil bir toplumsal yapıya dayalı olmalıdır. Her bireyin, kimliğine bakılmaksızın kendisini güvenli ve değerli hissedeceği bir ortam yaratılmalıdır. Bu, toplumsal cinsiyetin, çeşitliliğin ve sosyal adaletin merkezde olduğu bir anlayışla mümkündür. Toplumsal cinsiyet normları kırılmalı, çeşitlilik kutlanmalı ve sosyal adaletin temeli her bir bireyin haklarına dayandırılmalıdır.
Beyoğlu’nda yaşadığım engelli bir bireyin sokakta karşılaştığı zorluklardan, toplu taşımada kadınların yer bulma mücadelelerine kadar, hayat üçgeninin farklı köşelerinde karşılaştığımız zorluklar ve fırsatlar, aslında bizlerin bu üçgeni nasıl şekillendirmemiz gerektiğini gösteriyor. Evet, hayat karmaşık olabilir, ama bu karmaşıklığı sosyal adaletle dengeleyebiliriz.
Hayat üçgeni, ancak toplumsal cinsiyet eşitliği, çeşitlilik ve sosyal adaletle şekillendiğinde herkes için daha anlamlı ve sürdürülebilir olur.